Deprem Sonrasında Adıyaman’da Çocukların Kültürel Haklara Erişimi

Proje Dönemi: 2024–2025

Proje Partneri: İKSV Ortaklaşa: Kültür, Diyalog ve Destek Programı

6 Şubat 2023 depremlerinin ardından Adıyaman’da çocukların yaşam alanları, gündelik ilişkileri, oyun ve sosyalleşme imkânları büyük ölçüde değişti. Barınma, altyapı, eğitim ve temel hizmetlere erişim gibi acil ihtiyaçların devam ettiği bu süreçte, çocukların kültürel yaşama katılımı çoğu zaman görünmez kalan; ancak iyileşme, aidiyet ve toplumsal dayanışma açısından kritik önem taşıyan bir hak alanı olarak öne çıktı.

Şehir Dedektifi Kent, Çevre ve Sanat Derneği olarak Adıyaman Belediyesi işbirliğiyle ve İKSV’nin Avrupa Birliği desteğiyle yürüttüğü Ortaklaşa: Kültür, Diyalog ve Destek Programı kapsamında hayata geçirilen Perre Çocuk ve Kent Bienali, çocukların kente, kültürel mirasa ve gündelik yaşam alanlarına dair deneyimlerini sanat ve tasarım yoluyla ifade edebilecekleri katılımcı bir kültür projesi olarak tasarlandı.

Deprem Sonrasında Adıyaman’da Çocukların Kültürel Haklara Erişimi raporu, Perre Çocuk ve Kent Bienali deneyiminden yola çıkarak, afet sonrası koşullarda çocukların kültürel yaşama katılımını ve kültürel haklara erişimini destekleyen deneyimlerin görünür kılınmasını amaçlıyor. Rapor; bienal sürecinde geliştirilen yaklaşımı, uygulama adımlarını, edinilen öğrenimleri; çocuklarla yürütülen kent temalı sanat ve tasarım atölyelerini, yerel yönetim ve sivil toplum temsilcileriyle gerçekleştirilen kapasite geliştirme oturumları ve çalıştayları, paydaş görüşmelerini ve bienal sergisi sürecinde elde edilen bulguları bir araya getiriyor.

Ekim 2024’te başlayan proje kapsamında Aralık 2024 – Mayıs 2025 tarihleri arasında 543 çocuğun katılımıyla atölyeler yürütüldü. 13–20 Haziran 2025 tarihleri arasında Adıyaman Kommagene Kültür Merkezi’nde gerçekleştirilen Perre Çocuk ve Kent Bienali sergisiyle çocukların üretimleri kamusal alanda görünür kılındı. Bienal kapsamında atölyelerle birlikte sanatsal üretim aktivitelerine katılan çocuk sayısı 904’e, kültürel etkinliklere katılan toplam kişi sayısı ise yaklaşık 2.857’ye ulaştı.

Rapor; çocuk katılımı, erişilebilirlik, kapsayıcılık, kamusal mekânlar ve oyun, hafıza ve iyileşme, aidiyet, yerel kapasite, çocuk odaklı veri ve katılımcı kültür politikaları başlıkları altında, afet sonrası kentlerde çocukların kültürel haklarının nasıl güçlendirilebileceğine dair bir çerçeve sunuyor. Kültür kurumları, kamu kurumları, sivil toplum örgütleri ve çocuklarla çalışan tüm paydaşlar için somut öneriler içeren rapor, kültür politikalarının çocuk hakları perspektifiyle yeniden düşünülmesine katkı sunmayı amaçlıyor.

Deprem Sonrasında Adıyaman’da Çocukların Kültürel Haklara Erişimi raporunu indirmek için tıklayınız.

Dirençli Şehirler İnşa Etmek: Afet Sonrası Çocuk Odaklı Politikalar için Rehber

Proje Dönemi: 2025-2026

Proje Partneri: UNICEF

Afetlerin ardından yeniden inşa edilen şehirlerde, yaşamın yeniden kurulma biçimi sadece fiziksel çevreyi değil, aynı zamanda toplumsal adaleti, çocuk haklarını, çevresel iyilik hâlini ve dayanıklılığı da yeniden tanımlar. Bu süreç, toplumsal ilişkilerin, aidiyet duygusunun ve güvenin yeniden inşasında belirleyici bir işleve sahiptir. Bu nedenle kentlerin, çocukların sağlıklı, güvenli, erişilebilir ve destekleyici çevrelerde yaşayabilmesini sağlayacak biçimde, çocuk hakları odağında yeniden düşünülmesi gerekir. 6 Şubat 2023 depremlerinden ağır şekilde etkilenen Adıyaman’daki saha deneyimimiz, çocuk haklarının afet sonrası mekânsal ve kentsel süreçlere daha güçlü biçimde entegre edilmesine yönelik önemli bir ihtiyaç olduğunu gösterdi.

Avrupa Birliği’nin eş finansman desteği ile UNICEF tarafından yürütülen ACAR Projesi Sivil Toplum Örgütleriyle İş Birliği Programı kapsamında hazırladığımız Dirençli Şehirler İnşa Etmek: Afet Sonrası Çocuk Odaklı Politikalar için Rehber, afet sonrası kent politikalarının çocukların ihtiyaçları, hakları ve iyi olma hâli gözetilerek geliştirilmesine katkı sunmayı amaçlıyor.

Yerel yönetimler, kamu kurumları ve sivil toplum örgütleri için hazırlanan rehber; çocuk hakları, çevresel adalet, toplumsal cinsiyet eşitliği, erişilebilirlik, katılım, veri ve hesap verebilirlik ilkelerini bir araya getiriyor. Rehberin hazırlık süreci; literatür taraması, odak grup görüşmeleri, saha deneyimleri ve Adıyaman’da yerel yönetim, kamu kurumu ve sivil toplum temsilcileriyle yürütülen çalıştaydan besleniyor.

Rehber; mevcut durum analizi, ortaklaştırma ve tasarım, eylem planı oluşturma başlıkları altında ilerliyor. Veri oluşturma, önceliklendirme, kurumlar arası sorumluluk paylaşımı, politika geliştirme, savunuculuk ve izleme-değerlendirme süreçlerine dair uygulanabilir öneriler sunuyor. Çalışma kapsamında geliştirilen deneyim çemberi, sorumluluk kartları ve vaka kartları gibi araçlar ise afet sonrası çevresel risklerin birlikte tartışılması, önceliklendirilmesi ve uygulanabilir eylem adımlarına dönüştürülmesi için süreci kolaylaştıran uygulanabilir yöntemler sunuyor.

Dirençli Şehirler İnşa Etmek: Afet Sonrası Çocuk Odaklı Politikalar için Rehber’i indirmek için tıklayınız.

Toplu Ulaşımda Çocuk

Proje Dönemi: 2019

Proje Partneri: UN Sivil Düşün

Toplu ulaşım sistemi canlı bir kentsel yaşamın en önemli bileşenlerinden biri. Çocukların eğitim, sağlık ve sosyal yaşam gibi temel hak ve hizmetlerine erişimini sağlayan önemli bir araç. Ancak, mevcut toplu ulaşım sistemleri ve tasarımında, hiçbir ölçekte çocukların ihtiyaçları gözetilmiyor. Çocuk dostu şehirler oluşması yolunda kentsel sorunlara hak temelli veri, politika, eğitim ve tasarım araçları geliştiren Şehir Dedektifi İnisiyatifi olarak Etkiniz AB desteğiyle yürüttüğümüz "Toplu Ulaşımda Çocuk" projesi, çocukların toplu ulaşım deneyimini çocuk hakları temelinde izlemeyi ve elde edilen verilerle çocuk odaklı toplu ulaşım planlaması için katılımcı çözüm önerileri geliştirdiğimiz bir projedir. Projede çocukların toplu ulaşım deneyimine ilişkin kapsamlı bir izleme çalışması yaparak, bu alandaki eşitsizlikleri ve sorunları ortaya koymak ve çözüm önerileri geliştirmek amaçlandı.

Grafik tasarım: Gökçe Genç & Erman Yılmaz, Informal Project Co. İllüstrasyonlar: Gülzade Şentürk

Bu çalışmanın ilk ayağını, çocuklar için kapsayıcı bir ulaşım sistemine dair hak temelli bir izlemenin ihtiyaçlarını tanımlayabilmek, başka bir deyişle cevaplarını çocuklar başta olmak üzere hep birlikte arayabileceğimiz hak temelli sorular sorabilmek oluşturuyor. Şehir Dedektifi İnisiyatifi olarak 2020’de yerel yönetim, STÖ temsilcileri ve çocuklardan oluşan 55 katılımcıyla Toplu Ulaşımda Çocuk Çalıştayı gerçekleştirdik. Çalıştay çıktılarıyla birlikte Şehir Dedektifi’nin atölye çalışmalarına katılan çocukların toplu ulaşım planlamasına ilişkin deneyimleri de raporda yer almaktadır. Elde edilen bulgular, keşifle ulaşım, güvenli ulaşım, erişilebilir ulaşım ve ekolojik ulaşım başlıkları altında değerlendirildi.

Projenin çıktıları:

• Toplu Ulaşımda Çocuk Raporu: Bu rapor, proje kapsamında toplanan verileri analiz ederek çocukların toplu ulaşım deneyimine ilişkin bir değerlendirme sunmaktadır. Raporda İstanbul’da toplu ulaşım kapsamında yapılan çalışmalar, 2019-2022 planlama dönemi değerlendirilmiştir. Toplu ulaşım planlamasının daha bütüncül bir yaklaşımla hak temelli dönüşümü için gözardı edilen, henüz üst ölçek politikalarda ve uygulamada yer bulmayan gereksinimler de çocukların kentsel yaşama katılımını etkilemeye devam etmektedir. Bu gereksinimler izleme kapsamında sivil toplum örgütleriyle yaptığımız görüşmeler ve çocuk atölyelerinden elde edilen çıktılarla bu raporda tartışmaya açıldı.

• Çocuk Odaklı Bir Toplu Ulaşım Planlaması için Kılavuz ve Hak İzleme Göstergeleri: Bu kılavuz ve gösterge seti, toplu ulaşım planlama ve karar alma süreçlerinde çocuk haklarını kent hakkıyla birleştiren bir yaklaşım öneriyor.

Yerel yönetimler, kent aktivistleri ve çocuklar haklarını gözeten sivil toplum örgütlerinin çalışmalarına kaynaklık etmek için hazırladığımız bu kılavuzun eşdeğer biçimde öğretmen toplulukları, ebeveynler ve en önemlisi çocuklar için anlaşılır olması bizim için büyük önem taşıyor. Bu nedenle kılavuzun belirli kısımlarının çocuklarla tartışmaya açılması önerilerimizi de, çocuk dostu anlatımlarla ve oyunla pekiştirmeye çalıştık.

Toplu Ulaşımda Çocuk Raporunu indirmek için tıklayınız.

Çocuk odaklı bir toplu ulaşım planlaması için kılavuz ve hak izleme göstergelerini indirmek için tıklayınız.